Sắc xuân trong không gian thờ Mẫu Việt

Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Việt, mùa xuân không chỉ là sự chuyển mùa của thiên nhiên mà còn là thời điểm con người hướng về cội nguồn, làm mới lại đời sống tinh thần sau một chu kỳ lao động. Xuân vì thế mang trong mình cả ý nghĩa sinh học lẫn ý nghĩa văn hóa, đánh dấu sự khởi đầu, tái sinh và hy vọng. Chính trong không gian đặc biệt ấy, các hình thức tín ngưỡng dân gian được khơi dậy mạnh mẽ, trở thành nơi con người gửi gắm niềm tin, sự an yên và những mong ước tốt lành cho năm mới. Trong số đó, tín ngưỡng thờ Mẫu hiện lên như một không gian văn hóa mang đậm sắc xuân của người Việt.

Từ góc nhìn nghiên cứu văn hóa, tín ngưỡng thờ Mẫu không thể được hiểu như một hoạt động tâm linh riêng lẻ, mà là một hiện tượng văn hóa dân gian có lịch sử lâu dài, gắn chặt với đời sống cộng đồng và tư duy nông nghiệp của cư dân Việt. Trong xã hội truyền thống, con người sống dựa nhiều vào đất đai, sông nước, mưa nắng; vì vậy, các lực lượng tự nhiên được nhân cách hóa thành những hình tượng nữ thần mang quyền năng sinh thành, nuôi dưỡng và che chở. Trải qua quá trình lịch sử, những hình tượng ấy được hệ thống hóa thành tín ngưỡng thờ Mẫu – một thiết chế văn hóa phản ánh khát vọng sống hài hòa giữa con người với trời đất.

Xuân về bên nếp ban thờ,

Hương trầm hong ấm ước mơ đầu mùa.

Khi đặt tín ngưỡng thờ Mẫu trong bối cảnh mùa xuân, sự tương hợp giữa hai mạch cảm thức văn hóa càng trở nên rõ nét. Xuân là mùa của sinh sôi và khởi đầu; Mẫu là biểu tượng của nguồn cội sinh thành và che chở. Bởi vậy, việc con người tìm đến cửa Mẫu trong những ngày đầu năm không chỉ để cầu mong may mắn, mà còn để tìm lại sự cân bằng tinh thần, hướng lòng mình về những giá trị thiện lành.

Không gian thờ Mẫu trong những ngày đầu xuân mang một vẻ đẹp rất riêng. Đó không phải là vẻ đẹp phô trương, mà là sự hài hòa được tạo nên từ nhiều yếu tố quen thuộc: kiến trúc đền, phủ cổ kính; làn khói hương nhẹ bảng lảng; hoa trái, bánh lễ tươi mới; màu sắc rực rỡ nhưng có chừng mực. Tất cả tạo nên một bức tranh xuân vừa linh thiêng vừa gần gũi, nơi con người cảm nhận được sự gắn kết giữa đời sống thường nhật và thế giới tinh thần.

Hoa xuân đặt giữa ban thờ,

Cho lòng người lắng, cho mơ nảy mầm.

Sắc xuân trong không gian thờ Mẫu trước hết là sắc xuân của thiên nhiên được con người đưa vào tín ngưỡng. Hoa, quả, bánh trái dâng lễ đều mang ý nghĩa biểu trưng cho sự đủ đầy, sinh sôi và khởi đầu thuận lợi. Theo quan niệm dân gian, việc dâng lễ đầu năm không nhằm phô bày sự giàu có, mà là cách con người thể hiện mong muốn sống thuận hòa với trời đất. Qua đó, tín ngưỡng thờ Mẫu phản ánh sâu sắc mối quan hệ gắn bó giữa con người và môi trường sống – một mối quan hệ dựa trên sự tôn trọng và biết ơn.

Ở chiều sâu biểu tượng, hình tượng Mẫu trong văn hóa Việt gắn liền với vai trò của người mẹ – người sinh thành, nuôi dưỡng và chở che. Đây là hình tượng mang tính phổ quát, nhưng được Việt hóa bằng những biểu đạt rất đời thường, gần với nếp sống gia đình và làng xã.

Trong ngày Tết, khi con người hướng về gia đình, tổ tiên và cội nguồn, hình tượng Mẫu càng trở nên gần gũi, như một điểm tựa tinh thần mềm mại mà bền vững.

Với riêng tôi, sắc xuân trong không gian thờ Mẫu không chỉ là một đối tượng nghiên cứu, mà còn là một phần ký ức cá nhân đã lắng sâu. Tôi sinh ra và lớn lên ở làng hoa Ngọc Hà – một không gian văn hóa đặc biệt của Hà Nội xưa, nơi nhịp sống gắn bó với mùa vụ, lễ tiết và sinh hoạt tín ngưỡng dân gian. Gia đình tôi có nhiều thế hệ thực hành tín ngưỡng thờ Mẫu như một nếp sống tinh thần tự nhiên. Những buổi theo người thân đi lễ đền, phủ ngày xuân, những làn khói hương dịu nhẹ, những câu văn chầu vang lên trong các giá hầu đồng đã in dấu trong ký ức tuổi thơ tôi một cách lặng lẽ. Khi trưởng thành và tiếp cận tín ngưỡng thờ Mẫu bằng lăng kính nghiên cứu, tôi nhận ra chính những trải nghiệm đời thường ấy đã nuôi dưỡng trong tôi một cảm thức sâu sắc về mùa xuân – mùa của sự chở che và bao dung.

Một đặc điểm nổi bật của tín ngưỡng thờ Mẫu trong đời sống tinh thần người Việt là khả năng dung hòa với Phật giáo. Trong nhiều không gian thờ tự, cửa Phật và cửa Mẫu cùng hiện diện, phản ánh tinh thần khoan dung và linh hoạt của văn hóa Việt. Phật giáo mang đến lòng từ bi và sự hướng nội; tín ngưỡng thờ Mẫu bồi đắp cảm thức che chở và gắn bó với đời sống trần thế. Sự hòa quyện ấy – như sữa hòa trong nước – đã góp phần làm mềm hóa đời sống tinh thần, giúp con người sống chậm lại và nhân ái hơn trong những ngày đầu năm.

Chuông chùa lan giữa hương xuân,

Cửa Mẫu chở che bước chân  người về.

Không gian thờ Mẫu trong mùa xuân cũng là không gian của sự gắn kết cộng đồng. Những chuyến đi lễ đầu xuân gắn liền với sinh hoạt gia đình, làng xóm, nơi con người gặp gỡ, thăm hỏi, chia sẻ chuyện cũ và gửi gắm hy vọng mới. Dưới góc nhìn văn hóa, đây là cách các giá trị truyền thống được trao truyền một cách tự nhiên, không qua giáo điều mà thấm dần vào đời sống.

Trong bối cảnh hiện đại, khi nhịp sống ngày càng gấp gáp, tín ngưỡng thờ Mẫu trong ngày Tết vẫn giữ vai trò như một điểm tựa tinh thần quan trọng. Dù hình thức thực hành có biến đổi theo thời gian, nhưng tinh thần nhân văn cốt lõi – sự bao dung, chở che và hướng thiện – vẫn được gìn giữ.

Xuân qua mái phủ, hiên đền,