Nguyễn Đức Hiển, Nhà nghiên cứu văn hóa – Viện Trần Nhân Tông
Trong đời sống văn hóa truyền thống của người Việt, đi lễ đầu xuân là một nếp sinh hoạt quen thuộc, được duy trì qua nhiều thế hệ. Mỗi độ Tết đến xuân về, dù điều kiện sống và nhịp sinh hoạt có nhiều thay đổi, con người vẫn có xu hướng tìm đến các không gian tâm linh như chùa, đền, phủ để mở đầu năm mới. Dưới góc nhìn văn hóa – sức khỏe, đi lễ đầu xuân không chỉ mang ý nghĩa tín ngưỡng, mà còn đóng vai trò như một phương thức chăm sóc và cân bằng sức khỏe tinh thần một cách tự nhiên.
Tết, xét về bản chất văn hóa, là một khoảng thời gian “ngắt nhịp” cần thiết trong vòng quay lao động thường nhật. Sau một năm làm việc với nhiều áp lực, con người cần một điểm dừng để nghỉ ngơi, tái tạo năng lượng và sắp xếp lại đời sống nội tâm. Trong bối cảnh ấy, đi lễ đầu xuân trở thành một nghi thức chuyển tiếp, giúp con người bước từ trạng thái căng thẳng sang trạng thái tĩnh tại, từ lo toan sang chiêm nghiệm.
Xuân về chậm bước chân đi,
Lòng người theo khói hương thì lắng sâu.
Không gian đi lễ đầu xuân thường mang những đặc điểm chung: nhịp độ chậm rãi, không khí trầm lắng, cảnh quan hài hòa với thiên nhiên. Việc bước vào những không gian này giúp con người tạm rời xa sự ồn ào của đời sống hiện đại, giảm bớt các kích thích mạnh từ công việc và thông tin. Ở góc độ tâm lý học, môi trường yên tĩnh và có tính biểu tượng thiêng liêng giúp hệ thần kinh được thư giãn, cảm xúc ổn định hơn, từ đó góp phần giảm stress và lo âu.
Đi lễ đầu xuân còn là một hình thức thực hành tĩnh tâm mang tính văn hóa. Những hành vi giản dị như thắp nén hương, cúi đầu khấn nguyện, đi chậm trong sân chùa hay ngồi lặng yên trước ban thờ đều tạo điều kiện để con người hướng sự chú ý vào bên trong. Khoảnh khắc ấy cho phép mỗi người nhìn lại năm cũ, buông bỏ những điều chưa trọn vẹn và định hình mong muốn cho năm mới. Đây chính là quá trình tái thiết lập trạng thái tinh thần – một yếu tố quan trọng đối với sức khỏe tâm lý.
Một nén hương giữa đầu năm,
Cho lòng khép lại băn khoăn cũ rồi.
Bên cạnh giá trị cá nhân, đi lễ đầu xuân còn mang ý nghĩa xã hội rõ rệt. Hoạt động này thường gắn với gia đình, người thân hoặc bạn bè, tạo nên những cuộc gặp gỡ, chuyện trò mang tính sẻ chia. Trong các nghiên cứu về sức khỏe tinh thần, sự kết nối xã hội được xem là yếu tố bảo vệ quan trọng, giúp con người giảm cảm giác cô đơn và tăng cảm giác an toàn. Đi lễ đầu xuân, vì thế, không chỉ là hành trình tâm linh của mỗi cá nhân mà còn là dịp củng cố các mối quan hệ xã hội trong một không gian tích cực.
Ở chiều sâu văn hóa, đi lễ đầu xuân phản ánh nhu cầu tìm kiếm điểm tựa tinh thần của con người. Dù niềm tin tín ngưỡng của mỗi người có khác nhau, nhưng hành vi đi lễ tự thân đã mang ý nghĩa hướng thiện. Con người đến chốn tâm linh với mong muốn sống tốt hơn, bình an hơn và điều chỉnh bản thân theo những chuẩn mực đạo đức chung. Chính định hướng tích cực này góp phần nuôi dưỡng tinh thần lạc quan, giúp con người đối diện với những biến động của cuộc sống bằng tâm thế vững vàng hơn.
Chuông ngân thức dậy mùa xuân,
Gọi lòng nhân ái bước gần với nhau.
Tuy nhiên, trong đời sống hiện đại, văn hóa đi lễ đầu xuân cũng đứng trước không ít thách thức. Khi bị thương mại hóa hoặc bị chi phối bởi tâm lý cầu lợi quá mức, hoạt động này có thể mất đi ý nghĩa vốn có, thậm chí gây thêm căng thẳng. Từ góc nhìn sức khỏe cộng đồng, điều quan trọng là giữ cho việc đi lễ đầu xuân trở về đúng tinh thần truyền thống: chừng mực, tĩnh tại và hướng thiện. Khi đó, đi lễ mới thực sự trở thành một hoạt động có lợi cho sức khỏe tinh thần.
Đi lễ đầu xuân, vì thế, có thể được xem như một “liệu pháp văn hóa” nhẹ nhàng. Không cần những phương thức can thiệp phức tạp, chỉ bằng việc dành thời gian lắng lại, kết nối với không gian thiêng và với cộng đồng, con người đã tự tạo cho mình một cơ hội phục hồi tinh thần. Đây là một hình thức chăm sóc sức khỏe mang tính phòng ngừa, giúp giảm áp lực tâm lý và nâng cao chất lượng đời sống tinh thần.
Xuân qua cửa chùa thênh thang,
Người đi nhẹ gánh ưu mang trong lòng.
Trong bối cảnh xã hội hiện đại ngày càng đối mặt với các vấn đề về stress và rối loạn tâm lý, việc nhìn lại và phát huy những giá trị văn hóa truyền thống như đi lễ đầu xuân mang ý nghĩa thiết thực. Đó không chỉ là gìn giữ một nếp sinh hoạt lâu đời, mà còn là cách người Việt vận dụng trí tuệ văn hóa để chăm sóc sức khỏe tinh thần một cách bền vững.
Có thể nói, văn hóa đi lễ đầu xuân, khi được thực hành đúng mực, chính là khoảng lặng cần thiết để con người tìm lại sự an yên, cân bằng và khởi đầu năm mới với một tâm thế lành mạnh hơn – cả về tinh thần lẫn đời sống xã hội.
Nguyễn Đức Hiển, Nhà nghiên cứu văn hóa – Viện Trần Nhân Tông